|
درآمد
در روزگار ما دانش فقه، به عنوان روش علمي كشف، توضيح و تبيين استدلالي احكام و نظامهاي عملي اسلام، اهميتي شگرف يافته و تجديد قوا و بازسازي آن براي پاسخگويي به اين نيازها گریزناپذیر است. از این رو، افزایش کیفیت و کمیت منابع انساني این رشته، ضرورتی دوچندان مييابد. در اینمیان، كمتوجهي به نيازها و تواناییهای دانشپژوهان مستعد این رشته در حوزه، و وانهادگي آنان در كسب تجربه علمي و شكوفايي پژوهشي، بسياري از آنان را در خمودگي و سرخوردگي علمي فرو برده است.
در پاسخگويي به اين نيازها و ضرورتها، گروه آموزشی فقه و مباني اجتهاد در فروردین سال ۱۳۸۴ «حلقۀ علمی افق» را با هدف تربیت محقق در زمینه فقه و علوم وابسته پيريزي نمود.
اعضا ی این حلقه، تعدادی از طلاب و دانشپژوهان فاضل مقطع خارج و اواخر سطح (عمدتاً از دانشآموختگان مراکز تخصصی فقه در حوزه علمیه مشهد) هستند كه در فضایی صميمي به صورت عینی و کارگاهی، و با رويكردهاي ترويجي، پژوهشي و اطلاعرساني به افزایش دانش و مهارت خود در مطالعات فقه و مباني اجتهاد ميپردازند.
هر یک از اعضا ی حلقه، باید سالانه حداقل دو تحقیق پیرامون فقه و مبانی اجتهاد انجام داده و آن را به شکل مقاله ارائه دهد.
در نشستهای هفتگی حلقه علمی افق، علاوه بر معرفی و نقد آثار اعضا ، دیدگاههای نوین فقه و اجتهاد توسط دانشوران و صاحبنظران به بحث گذاشته میشود و اخبار و تازههای علوم فقهی مورد تبادل قرار میگیرد.
اعضا ی حلقه علمی افق در مدت چهار سال گذشته، حدود ۹۰ مقاله به نگارش درآورده و ۱۳۰ نشست برگزار کردهاند. از اين ميزان، ۷۲جلسه به ارائه و نقد آثار اعضا و ۵۸ جلسه به گفتگوی علمی با صاحبنظران اختصاص داشته است.
اهداف و مخاطبان
اهداف و کارکردهای مورد نظر در تأسیس حلقه علمی افق عبارت است از:
۱. پرورش پژوهشگران کارآمد و نوپرداز حوزوی در عرصه فقه و علوم وابسته، و معرفی آنها به مجامع و نهادهای علمی و فرهنگی
۲. افزایش کیفیت و کمیت تولیدات پژوهشی دانشپژوهان حوزه علمیه مشهد در عرصه فقه
۳. آشناسازی فضلای جوان حوزه با چالشهای معاصر و نیازهای مردم و نظام اسلامی در تحقیقات فقهی
۴. ايجاد فضاي همدلي و همكاري ميان محققان جوان و مستعد فقه در حوزه.
مخاطبان این برنامه، جمع برگزیدهاي از دانشپژوهان مستعد و علاقهمند مقطع خارج یا سطوح عالی حوزه علميه مشهد هستند که اغلب دانشآموخته رشته تخصصی فقه در مراکز گوناگون آموزشی این حوزهاند. در ابتدای هر فصل، اعضا ی جدید با معرفی اعضا ی فعلی و تأیید مدیر گروه، افزوده میشوند.
شرايط عضويت در حلقه علمی افق عبارت است از:
- تحصیلات موفق علوم اسلامی در حوزه علمیه، در مقطع خارج یا رشته تخصصی فقه (سطح سه)
- تدوین حداقل يك مقالۀ علمی در هر شش ماه پیرامون فقه و مبانی اجتهاد در طول مدت عضویت
- حضور فعال در برنامهها و نشستهای هفتگی حلقه.
اعضا ی حلقههای علمی و تبلیغی، از مزایا و تسهیلات زیر بهرهمند میشوند:
- عضویت در کتابخانۀ تخصصی دفتر تبلیغات اسلامی و بانک رسانهای معاونت آموزش، و بهرهمندی از سایر خدمات پژوهشی و آموزشی مانند خدمات اینترنت و نرم افزار، جزوات و مجلات علمی و ...
- راهنمایی علمی، ویرایش، حروفچینی، صفحهآرایی و تکثیر مقالات پژوهشی اعضا به صورت رایگان
- معرفی به مراکز آموزشی، پژوهشی، تبلیغی و اطلاعرسانی، همایشها و جشنوارههای علمی و فرهنگی
- انتشار مقالات اعضا در فصلنامه علمی جستار و بهرهمندي از حقالتألیف تشویقی مناسب.
برنامههای حلقه
برنامه اصلی حلقه، نشستهایی هفتگی به شکل کارگاه مباحثه است و در صورت لزوم، به صورت تشکیل کلاس رسمی و یا قالبهای دیگر توسعه پیدا میکند. نشستهای هفتگی حلقه علمی افق، دو گونه است:
الف) نشستهای ارائه و نقد مقالات: در این نشستها، مقاله یکی از اعضا ـکه پیشتر تایپ و برای مطالعۀ اعضا منتشر شده استـ توسط نویسنده ارائه شده، و سپس توسط سایر اعضا مورد بررسی و نقد قرار میگیرد. آنگاه نویسنده به نقدهای طرح شده پاسخ میگوید و در آخر، استاد ناظر مدعو جلسه، به جمعبندی مختصر و اصلاح دیدگاهها ميپردازد.
ب) نشستهای تخصصی و گفتگوی علمی: در این نشستها، يكي از فرهيختگان فقه و اجتهاد، پيرامون ديدگاههاي جدید در فقه و مبانی اجتهاد به ایراد سخن میپردازد، و سپس به پرسشها و نقدهای حاضران در نشست (با پیشمطالعۀ موضوع) پاسخ میگوید. در بیشتر نشستها، جزوات راهنما در زمینۀ موضوع نشست و معرفی سخنران آماده میشود كه اعضا آن را مطالعه میکنند.
در خلال همه نشستهای حلقه، بخشی از جلسه به اطلاعرسانی علمی و تبادل اخبار تازه فقه و اجتهاد اختصاص مییابد. در این بخش، تازههای کتاب یا مجلات و مقالات، برخی از دانشوران، مراكز یا پايگاههای فقه و اجتهاد، توسط اعضا معرفی میشوند و همچنین گزارشهایی از همایشها و رویدادهای علمی و فرهنگی در زمینۀ فقه و مبانی اجتهاد عرضه میشود.
ديدار با دانشوران برجسته فقه و آشنايي با زندگي و تجارب علمي آنها، یا بازديد از مراكز آموزشي و پژوهشي و اطلاع رساني فقه و ساير علوم اسلامي نیز، از دیگر فعالیتهای پُر بهرۀ اين حلقه است.
نشستهای تخصصی و گفتگوی علمی:
از زمان تأسیس حلقه علمی افق تاکنون، دهها موضوع تخصصی در ۶۰ نشست و گفتگو به بحث گذاشته شده که فهرست اهم آنها -به ترتيب برگزاري- عبارتاست از:
- عرصههاي پژوهشي در فقه و علوم وابسته: حجتالاسلاموالمسلمين مجتبي الهي (دوجلسه،۱۳۸۴)
- ديدار و گفتگوي علمي: آيتاللهالعظمي صافي گلپايگاني (۱۳۸۴)
- ضرورت فقه مقارن: حجتالاسلاموالمسلمين مجتبي الهي خراساني (۱۳۸۴)
- ارتباط حقوق با فقه در قوانين كشور ايران: حسام قپانچي (۱۳۸۴)
- حوزه و تجربه رويكردهاي جديد در مطالعات اسلامي: حجتالاسلام والمسلمين احمد واعظي (۱۳۸۴)
- بازدید از بنیاد پژوهشهای اسلامی (۱۳۸۴)
- ويژگيهاي حوزههاي علمي نجف، سامراء و قم: آيتالله واعظزاده خراساني (۱۳۸۴)
- بزرگداشت مقام علمي مرحوم آيتالله ميرزا علي فلسفي(ره): حجج اسلام ايازي، مرواريد، گرايلي، رباني (۱۳۸۴)
- ضرورت و اهميت فقه مقارن: آيتالله شيخ جعفر سبحاني (۱۳۸۴)
- موتورها و فراموتورهاي جستجو و شاهراههاي اطلاعاتي: حجتالاسلام سيدمهدي روحبخش (۱۳۸۵)
- كاربرد موتورهاي جستجوي اينترنتي در مطالعات اسلامي(با تأکید بر فقه): حجتالاسلام روحبخش (دوجلسه، ۱۳۸۵)
- واژگان جستجو در اصطلاح نامه اصولي: حجتالاسلام روحبخش(۱۳۸۵)
- آسيبشناسي اجتهاد در حقوق زن: حجتالاسلاموالمسلمين مهدي مهريزي (۱۳۸۵)
- مطالعات فقهي حقوق زن در جهان اسلام: حجتالاسلاموالمسلمين مهدي مهريزي (۱۳۸۵)
- تحول بايسته در آموزشهاي فقهي و اصولي حوزه: آيتالله شيخباقر ايرواني (۱۳۸۵)
- هويت حوزوي و لباس روحانيت: حجتالاسلاموالمسلمين مجتبي الهي خراساني (۱۳۸۵)
- بررسي شخصيت علمي و سبك تعليمي مرحوم آيتالله شيخ جواد تبريزيره: حجج اسلام تبادكاني، سيدجعفر طباطبايي، رضايي، درايتي و نهاوندي (۱۳۸۵)
- جشن تلبس برخي اعضا ي حلقه افق: توسط آیتالله مرتضوی و سخنراني آيتالله علمالهدي (۱۳۸۵)
- منابع الكترونيك پژوهش: حجتالاسلام روح بخش (۱۳۸۵)
- بررسي امكان تعامل ميان هرمنوتيك و علم اصول: دكترحسين مسعودي و حججاسلام موسي صدر، دكتر كاظمي و الهي خراساني (۱۳۸۵)
- چالشهای فقه قضائی و جزائی (محاربه و افساد في الارض، انواع معاصر ديه و ديه زن و مرد، بغي و جرم سياسي، اجتهاد قاضي، ارتداد، اجراي علني حدود): مرحوم آيتالله حسين مرعشيشوشتري(ره) (۶جلسه، ۱۳۸۵)
- تجربه رويكردهاي جديد حوزه در مطالعات اسلامي: حجتالاسلاموالمسلمين دكتر احمد واعظي (۱۳۸۵)
- فرصتهاي بايسته مطالعات اسلامي در خارج از كشور: پروفسور مهدي محقق (۱۳۸۶)
- ظرفيت علم فقه براي وحدت و انسجام اسلامي: آيتالله واعظزاده خراساني (۱۳۸۶)
- اینترنت و پژوهش: حجتالاسلام روح بخش (دو جلسه، ۱۳۸۶)
- تأثير مباني كلامي در اجتهاد۱ (عصمت پيامبر و امام): استاد حبيب الله بخارايي (۱۳۸۶)
- تأثير مباني كلامي در اجتهاد۲ (شئون پيامبر و امام): حجتالاسلاموالمسلمين علي رحماني (۱۳۸۶)
- تأثير مباني كلامي در اجتهاد۳ (صفات و افعال الهي): حجتالاسلام والمسلمين علي رضايي (۱۳۸۶)
- نقش مطالعات تاريخي در استنباط فقهي: حجتالاسلاموالمسلمين مجتبي الهي خراساني (دو جلسه،۱۳۸۶)
- بايستهها و كاستيهاي دروس خارج حوزه علميه: حجتالاسلام والمسلمين علي رضايي (۱۳۸۶)
- مباني نظام اقتصادي اسلام: حجتالاسلام دكتر حسين بحريني (۱۳۸۶)
- ديدار و گفتگوی علمی (پیرامون اصولشيعه و اهل سنت، حجيت آراي رجالي و...): آيتالله سيداحمد موسوي مددي (دو جلسه،۱۳۸۶)
- نقد مضمون در حديثپژوهي فقهي: حجتالاسلامعبدالهادي مسعودي (۱۳۸۷)
- ديدار و گفتگوي علمي: آيتالله العظمي شبيري زنجاني (۱۳۸۷)
- رويكرد اجتماعي در فقه: آيتالله شيخ محسن اراكي (۱۳۸۷)
- نشر انديشه شيعي، نجف، قم و لندن: آيتالله شيخ محسن اراكي (۱۳۸۷)
- كارگاه استهلال (آموزش رصد و رؤيت هلال): خانه نجوم فرهنگسراي غدير (شب اول ماه رمضان ۱۴۲۹ق)
- نظريات جديد اصولي آيتالله سيستاني: آيتالله حاجمهدي مرواريد (۱۳۸۷)
- روششناسايي مسأله در تحقيقات فقهي و اصولي: حجتالاسلاموالمسلمين مجتبي الهي خراساني (دو جلسه، ۱۳۸۷)
- چشمانداز آینده حلقه علمي افق: حجتالاسلاموالمسلمين مجتبي الهي خراساني (۱۳۸۷)
- راهكارهاي تحول در دانش اصول: حجتالاسلام سیدحميد علوي آزيز (۱۳۸۷)
- معرفی شبكه اطلاعرساني اجتهاد: حجتالاسلاموالمسلمين مجتبي الهي خراساني (۱۳۸۷)
- رهاورد سفر علمي بيروت: حجج اسلام ربانی و علوی (۱۳۸۷)
- دانشهاي زباني و علم اصول: حجتالاسلاموالمسلمين علي رحماني (۱۳۸۷)
آثار اعضا ی حلقه
از ابتدای تأسیس حلقه علمی افق تاکنون، بیش از ۹۰ مقاله توسط اعضا نگاشته شده و پس از ارائه، مورد بررسی و نقد و ارزیابی قرار گرفته است.
موضوعات این مقالات، به ترتیب فراوانی عبارت است از: اصول، مبانی و قواعد فقه، تاریخ و مأخذشناسی فقه و اجتهاد، فقه قضا و سیاست، فقه اموال و معاملات، فقه عبادات و احوال شخصی.
شایان ذکر است که اغلب مقالات اعضا ، بر محوریت فقه استدلالی امامیه و ارجاع به فقه عامه و علم حقوق نگاشته شده است. از مجموع مقالات اعضا ، ۴۰ مقاله در فصلنامه علمی فرهنگی جستار به چاپ رسیده و ۱۲ مقاله در سایر مجلات علمی و همایشهای تخصصی کشور ارائه شده است.
با توجه به این که اغلب اعضا ، نخستین تجربههای پژوهش و نگارش مقاله را در این حلقه تجربه کردهاند، تعداد و کیفیت رو به رشد مقالات، ظهور یک جبهه جدید تحقیقات فقه و علوم وابسته در حوزه علمیه مشهد را نوید میدهد.
فهرست این آثار به شرح زیر است:
(۱-۹) حجتالاسلام محمدرضا ملايي: فعل معصوم و پشتوانههاي كلامي آن (۱۳۸۴)/ مدارك روايي قاعده لا ضرر(۱۳۸۴)/ تعامل اصول عامه و شيعه با دليل شرعي لفظي (۱۳۸۴)/ بر كرسي تعليم، بخشی از زندگينامه مرحوم آيت الله فلسفيره (۱۳۸۵)/ عرفيشدن دين از رهگذر عرفي شدن فقه(۱۳۸۶)/ انتظار، امنيت، امر به معروف و نهی از منکر (۱۳۸۶)/ تأملی در مسألهی اجتهاد پيامبر (۱۳۸۶)/ قاعده ما یضمن بصحیحه يضمن بفاسده (۱۳۸۷)/ قاعده الضرورات تبیح المحظورات (۱۳۸۷)
(۱۰-۱۹) علي الهي خراساني:/ نگاهي به نظريه حقالطاعه (۱۳۸۴)/ ملاك در قاعده لا ضرر (۱۳۸۴)/ سره فهمي متون ديني (۱۳۸۴)/ پيرامون نظريه وحدت امر (۱۳۸۵)/ كاربرد منطق احتمال در اصول علم رجال (۱۳۸۶)/ درنگی در كارايي علوم قرآني در فرايند استنباط (۱۳۸۶)/ تقیه، انتظار و امنیت (۱۳۸۶)/ علم فقه و نظريههاي عمومي (ترجمه و تلخيص مقاله خالد غفوري) (۱۳۸۶)/ اصل لزوم (۱۳۸۷)
۱۹. قاعده عدل و انصاف (۱۳۸۷)
(۲۰-۲۴)حجتالاسلام مرتضي وليان پور: بررسی اشکال تطبیق قاعده لاضرر با قضيه سمره (۱۳۸۴)/ ماهيت علم اجمالي (۱۳۸۴)/ قاضی عیّاض و اثری کهن در حقوق و خصائص نبوی (۱۳۸۶)/ پيشگام هدايت، بخشی از زندگينامه مرحوم آيت الله فلسفيره)/ قاعده اصالت صحت (۱۳۸۷)
(۲۵-۲۹)حجتالاسلام مهدي روحبخش: ارتباط اصول فقه و علوم حديث (۱۳۸۴)/ جلوهديانتدرسياست، بخشی از زندگينامه آيتالله فلسفيره (۱۳۸۵)/ دفاع مشروع در آیینهی فقه و حقوق جزای ایران (۱۳۸۵)/ کاربرد اینترنت در پژوهشهای دینی (۱۳۸۶)/ در جستجوی اسوهی حسنه (۱۳۸۶)/
(۳۰-۳۳)بلال شاكري: بررسي ديدگاه محقق خراساني در مراتب حكم (۱۳۸۴)/ تأملي در مراتب حكم (۱۳۸۴)/ ملازمه بين حكم عقل و حكم شرع (۱۳۸۴)/ نظريه تعصيب در فقه شيعه و اهل سنت (۱۳۸۵)
(۳۴-۴۲)سيد مهدي نريماني: حديث رفع (۱۳۸۵)/ تكاپوي دانش درتهران، بخشی از زندگينامهمرحومآيتاللهفلسفيره (۱۳۸۵)/ بررسي شخصيت و ابعاد علمي شیخ صدوقره (۱۳۸۵)/ بررسي تفردهاي كلامي و فقهي و ديدگاههاي حديثي شیخ صدوقره (۱۳۸۵)/ ويژگي كتابها و آثار شیخ صدوقره (۱۳۸۵)/ استصناع یا سفارش ساخت (۱۳۸۶)/ اتحاد، تاكتيك سياسي يا تكليف الهي (۱۳۸۶)/ بررسي فقهي فعاليت شركتهاي هرمي (۱۳۸۶)/ بررسي قاعده نفي سبيل (۱۳۸۷)
(۴۳-۴۶)حجتالاسلام سيد حجت عارفي: ماهيت حكم ارشادي (۱۳۸۴)/ اذكريت علت يا حكمت قاعده فراغ؟ (۱۳۸۵)/ از نسل آفتاب، بخشی از زندگينامه مرحوم آیتالله فلسفي ره (۱۳۸۵)/ العقود تابعه للقصود (۱۳۸۷)
(۴۷-۵۲)عليرضا مازاريان: پاسخ به شبهه ضرري بودن احكام (۱۳۸۴)/ درنگي در پوشش اسلامي، ترجمه و تلخیص مقاله سيدمهدي امين در نقد نظريات دكتر محمد شحرور (۱۳۸۴)/ درنگی در دو گانهی عملیسازی یا تعطیل حدود (۱۳۸۵)/ بر كرانه دنيا (زندگينامه مرحوم آيت الله فلسفيره (۱۳۸۵)/ واكاوي فقه ابوحنيفه شيعي (۱۳۸۶)/ کتاب شناسی و بازخوانی آثار استاد ربانی (۱۳۸۷)
(۵۳-۵۵)محمد عباسزاده پهلوان: نگاهي به سير مصلحت در انديشه عامه (۱۳۸۴)/ مقاصد شريعت (۱۳۸۵)/ مسافر نجف، بخشی از زندگينامه مرحوم آيت الله فلسفيره (۱۳۸۵)
(۵۶-۵۸)مصطفي دري: سيره عقلا و مكتب امضا (۱۳۸۴)/ لوياتان اصول (۱۳۸۶)/ من بلوغ چند سال دارم؟ (۱۳۸۷)/
(۵۹-۶۰)حجتالاسلام حميد اسد اللهي: نگاهي به واجب مشروط (۱۳۸۴)/ رهيافتهايي در اجتهاد و اهداف دين، ترجمه و تلخیص مقاله شيخ محمدمهدي شمسالدين (۱۳۸۵)
(۶۱-۶۲)سيد جمالالدين موسوي: مقایسه قاعده اصولي با قاعده و مسأله فقهي (۱۳۸۴)/ در جریان استصحاب كلي (۱۳۸۵)/
(۶۳-۶۴)سيد كمالالدين موسوي: مسئله تقليد از اعلم (۱۳۸۴)/ تحرير مسأله اقل و اكثر (۱۳۸۵)
(۶۵-۶۶)حجتالاسلام سيدمصطفي حسني: تأملي در دلالت سياق (۱۳۸۴)/ موضوعشناسي در فقه (۱۳۸۶)
(۶۷-۶۹)حسن درجي: وقف از ديدگاه مذاهب خمسه (۱۳۸۴)/ قاعده علياليد (۱۳۸۴)/ بررسی قاعده الوقوف (۱۳۸۸)
(۷۰)حجتالاسلام سید مهدی حسنی: کیفیت ارتباط لفظ و معنا (۱۳۸۶)
(۷۱)رضا ميهن دوست: محدوديت زوجه در ارث (۱۳۸۶)
(۷۲-۷۴)حجتالاسلام سیدمحمد باقر قدمي: اصول فقه و استنباط فقهي در گذر زمان (۸۶))/ قاعده تسبیب (۱۳۸۷)/ تبعيت در مدلول التزامي(۸۸)
(۷۵-۷۶)حجتالاسلام محمدرضا رمضان پور: طهارت اهل كتاب (۱۳۸۶)/ قاعده اقرار (۱۳۸۷)
(۷۷-۷۸)حجتالاسلام میرزامحمد واعظی: تکرار جرم با نگاهی تطبیقی در فقه امامیه (۱۳۸۷)/ بررسي قاعدۀ اصالت صحت (۱۳۸۷)
(۷۹)عبدالله سورتيجي: قانون، بستر وحدت اديان و مذاهب (۱۳۸۶)
(۸۰)حجتالاسلام محسن ميرزايي: بررسي قاعده فقهي ـ حقوقي درء (۱۳۸۷)
(۸۱)حجتالاسلام حسين ادبي: بررسي قاعده فراش (۱۳۸۷)
(۸۲)حجتالاسلام هادي ميهندوست: قاعده نفيحرج (۱۳۸۷)
(۸۳)محمدرضا براتنژاد: قاعده عموم حجیه البینه (۱۳۸۷)
(۸۴)رضا ملوندی: بررسی قاعده البینّه و الیمین (۱۳۸۷)
(۸۵)حجتالاسلام جعفر قبلهگو: يحرم من الرضاع ما يحرم من النسب (۱۳۸۴)
(۸۶)بهمن دهستاني: پيش درآمدي بر فلسفه و تاريخ فقه (۱۳۸۴)
(۸۷)حجتالاسلام محسن برزگري: قرون وسطاي اجتهاد در شيعه (۱۳۸۴)
(۸۸)حجتالاسلام سيد رضا علوي: فلسفه فقه چيست؟ (۱۳۸۴)
(۸۹)مهدي محمدي نسب: تخيير بدوي و استمراري (۱۳۸۴)
(۹۰)مرتضي فياض: تبويب علم اصول (۱۳۸۴)
(۹۱)حسين مهدي زاده: فقه و استدلال (۱۳۸۵)
(۹۲)علي مختاريان: احكام ظاهري از ديدگاه شهيد صدر (۱۳۸۴)
(۹۳)حامد غلامي: اجراي علني حدود (۱۳۸۴) |